Giá trị đương đại của tư tưởng Hồ Chí Minh từ lời căn dặn “giữ nước” đến “giữ hồn dân tộc” nhìn từ nguyên lý quản trị di sản hiện đại

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, Đền Hùng không chỉ là Trung tâm thực hành Tín ngưỡng thờ cúng các Vua Hùng mà còn là không gian văn hóa đặc biệt, nơi hun đúc ý chí độc lập, tự cường và khát vọng trường tồn của dân tộc Việt Nam. Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đền Hùng luôn giữ một vị trí đặc biệt trong tư tưởng và tình cảm của Người. Bác đã hai lần về thăm Đền Hùng, dành những lời căn dặn sâu sắc đối với cán bộ, chiến sĩ và nhân dân; đồng thời khẳng định vai trò của truyền thống dựng nước của các Vua Hùng đối với sự nghiệp giữ nước, xây dựng đất nước trong thời đại mới. Những tư tưởng, tình cảm của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với Đền Hùng không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn là kim chỉ nam trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị Khu Di tích lịch sử Đền Hùng hiện nay.

Hai lần Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm Đền Hùng. Lần thứ nhất với lời căn dặn của Bác tại Đền Giếng ngày 19/9/1954: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước” được xem là sự khái quát sâu sắc nhất về truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, thì chuyến thăm Khu Di tích lịch sử Đền Hùng lần thứ hai vào ngày 19/8/1962 lại đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong tư tưởng của Người đối với di sản văn hóa dân tộc. Khi căn dặn phải bảo vệ cảnh quan, trồng thêm cây xanh, hoa và xây dựng Đền Hùng thành “công viên lịch sử cho con cháu sau này đến tham quan”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mở rộng nội hàm của khái niệm “giữ nước”. Từ việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và thành quả cách mạng, Người hướng tới một yêu cầu cao hơn: gìn giữ cội nguồn lịch sử, bản sắc văn hóa và những giá trị tinh thần làm nên sức mạnh trường tồn của dân tộc.

Đây không phải là sự thay đổi trong tư duy mà là sự phát triển nhất quán của một hệ tư tưởng. Nếu “giữ nước” là bảo vệ hình hài của Tổ quốc, thì “giữ hồn dân tộc” là bảo vệ nền tảng tinh thần của quốc gia. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, hai nhiệm vụ ấy không tách rời nhau mà bổ sung, nâng đỡ và tạo nên sức mạnh bền vững của dân tộc. Chính vì vậy, Đền Hùng được Người nhìn nhận không chỉ là nơi tưởng niệm các Vua Hùng hay một khu di tích lịch sử, mà là không gian kết tinh ký ức quốc gia, biểu tượng của cội nguồn và là nơi bồi đắp ý thức cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Điều đặc biệt là tư tưởng “công viên lịch sử” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu ra năm 1962, trong bối cảnh khoa học bảo tồn di sản ở Việt Nam còn ở giai đoạn đầu hình thành, lại hàm chứa nhiều nội dung tương đồng với những nguyên lý cơ bản của quản trị di sản hiện đại. Điều đó không phải vì Người sử dụng các khái niệm học thuật ngày nay, mà bởi xuất phát điểm của Người luôn là con người, văn hóa và sự phát triển lâu dài của dân tộc.

Một nội dung có ý nghĩa sâu sắc khác là chức năng giáo dục của di sản. Chủ tịch Hồ Chí Minh không nói xây dựng Đền Hùng để phục vụ phát triển kinh tế hay thu hút khách du lịch, mà nhấn mạnh mục tiêu “cho con cháu sau này”. Điều đó khẳng định di sản trước hết là môi trường giáo dục lịch sử, bồi dưỡng lòng yêu nước, nuôi dưỡng đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và truyền trao các giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác. Từ góc nhìn ấy, Đền Hùng không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về quá khứ mà còn là “trường học của dân tộc”, nơi lịch sử được tiếp nối bằng trải nghiệm, niềm tin và ý thức trách nhiệm của mỗi công dân đối với đất nước.

Đặc biệt, lời căn dặn “trồng thêm hoa, cây cối” phản ánh một nhận thức rất tiến bộ về mối quan hệ giữa di sản và thiên nhiên. Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, cảnh quan sinh thái không phải yếu tố trang trí cho di tích mà là bộ phận hữu cơ của giá trị di sản. Núi Nghĩa Lĩnh, rừng cây, địa hình tự nhiên và không gian linh thiêng đã cùng các công trình kiến trúc tạo nên bản sắc độc đáo của Đền Hùng. Vì vậy, bảo vệ cảnh quan cũng chính là bảo vệ di sản. Quan điểm này đặc biệt phù hợp với xu hướng quản trị di sản đương đại, trong đó bảo tồn văn hóa luôn gắn với bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

Quan trọng hơn, tư tưởng “công viên lịch sử” không dừng lại ở mục tiêu bảo tồn mà còn mở ra quan niệm phát huy di sản như một nguồn lực của phát triển. Tuy nhiên, trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nguồn lực ấy trước hết là nguồn lực tinh thần và văn hóa. Di sản góp phần hun đúc lòng yêu nước, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, hình thành bản lĩnh văn hóa và tạo nên sức mạnh nội sinh của quốc gia. Trong điều kiện hiện nay, khi Đảng xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời là nguồn lực và động lực phát triển đất nước, tư tưởng đó càng cho thấy ý nghĩa thời đại sâu sắc. Khu Di tích lịch sử Đền Hùng không chỉ là điểm đến văn hóa - du lịch, mà còn là trung tâm giáo dục truyền thống, không gian thực hành tín ngưỡng, nơi lan tỏa bản sắc văn hóa Việt Nam và góp phần phát huy sức mạnh mềm quốc gia trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Có thể khẳng định rằng, từ lời căn dặn “giữ nước” năm 1954 đến tư tưởng xây dựng Đền Hùng thành “công viên lịch sử” năm 1962 là một quá trình phát triển thống nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh về lịch sử, văn hóa và dân tộc. Nếu “giữ nước” bảo đảm sự trường tồn của quốc gia về mặt chính trị, thì “giữ hồn dân tộc” bảo đảm sức sống lâu bền của quốc gia về phương diện văn hóa. Hai phương diện ấy gắn bó hữu cơ, tạo thành nền tảng tư tưởng cho việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong thời đại mới. Đó cũng là cơ sở lý luận để Đảng và Nhà nước tiếp tục hoàn thiện chủ trương, chính sách về bảo tồn di sản, phát triển văn hóa và xây dựng sức mạnh mềm quốc gia, trong đó Khu Di tích lịch sử Đền Hùng giữ vai trò là biểu tượng cội nguồn, trung tâm hội tụ bản sắc và không gian văn hóa đặc biệt của dân tộc Việt Nam.

Những lời căn dặn của Bác tại Đền Hùng, đã thể hiện rõ tư tưởng của Người, giữ nước không chỉ là bảo vệ biên cương, chủ quyền hay chế độ chính trị mà còn là bảo vệ những giá trị văn hóa đã làm nên sức sống và bản lĩnh của dân tộc Việt Nam. Một dân tộc chỉ có thể phát triển bền vững khi biết gìn giữ cội nguồn lịch sử, nuôi dưỡng bản sắc văn hóa và truyền lại những giá trị ấy cho các thế hệ tương lai. Chính vì vậy, hai lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đền Hùng cần được nhìn nhận như một chỉnh thể thống nhất: từ dựng nước đến giữ nước, từ giữ nước đến giữ gìn cội nguồn, từ bảo vệ Tổ quốc đến bảo vệ di sản và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Đó cũng là tư tưởng có ý nghĩa định hướng đối với công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Khu Di tích lịch sử Đền Hùng trong giai đoạn hiện nay, khi văn hóa ngày càng được xác định là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia trong quá trình phát triển nhanh và bền vững./.

Đền Hùng, tháng 9 năm 2026